Hafızanın İki Yüzü: Yaşanan Gerçeklik ile Aktarılan Hatıra Arasındaki Çatışma
Sıradan bir günde, sıradan bir sohbette sıkça karşılaştığımız ama üzerine pek düşünmediğimiz derin bir bilişsel kriz vardır. Bilişsel seviyeleri birbirine tamamen denk olan, herhangi birinin diğerinden daha büyük bir unutkanlığı veya geçmişi yanılsama eğilimi bulunmayan iki kişi sohbet etmektedir. Birinci şahıs, başından geçen bir olayı ikinci şahsa anlatır. Aradan aylar geçer. Bir gün bu iki kişi tekrar konuşurken, ikinci şahıs (dinleyici), aklında kalan duyumlar üzerinden o olaya atıfta bulunur.
Tam bu noktada birinci şahıs (anlatıcı) araya girer: "Hayır, o olay öyle yaşanmadı, yanlış hatırlıyorsun." İkinci şahıs ise iletişimin düğümünü atan o meşhur cevabı verir: "Olay gerçekte böyle yaşanmamış olabilir, fakat demek ki sen o sırada olayı bana böyle anlattın."
Bu an, basit bir inatlaşmanın çok ötesindedir. Anlatıcı cephesinden anında savunmacı, hatta benmerkezci bir hezeyan yükselir: "Nasıl benim yaşadığım olayı benden daha iyi hatırlıyor olabilirsin? Neden kendi yaşadığım olayı sana yanlış anlatmış olayım ki? Sen anlattığımı yanlış anladın ya da yanlış hatırlıyorsun."
İşte bu tepki, insan zihninin kendi kusursuzluğuna duyduğu sarsılmaz inancın ve bilgi üzerindeki mutlak sahipliğin, aktarım eylemiyle birbirine karıştırıldığı devasa bir mantık safsatasıdır. Bu krizin çözümünü bulmak; kimin haklı olduğunu tartışmayı değil, zihnimizin anıları nasıl kaydettiğini felsefi ve nörobilişsel bir düzlemde incelemeyi gerektirir.
Nörobilişsel Cimrilik ve "Den Den" İşareti
Olayın asıl öznesi olan anlatıcının neden bu hezeyana kapıldığını anlamak için, zihnin evrimsel çalışma prensibine bakmalıyız. İnsan beyni, enerjiyi en idareli kullanmak üzere tasarlanmıştır; buna psikolojide "bilişsel cimrilik" denir. Bir olayı bizzat yaşadığınızda zihniniz o anı tüm bağlamıyla devasa, çok boyutlu bir tablo olarak kaydeder. Ancak aradan zaman geçip bu olayı bir başkasına anlattığınızda, beyniniz sırf bir sohbet gerçekleşti diye o devasa veriyi kopyalayıp sıfırdan bir "aktarım hatırası" yaratmaz. Bunu müthiş bir enerji israfı olarak görür.
Anlatıcı, olayı aktardığı o sohbet için yeni bir zihinsel dosya açmak yerine, doğrudan orijinal olaya görünmez bir kestirme yol çeker. Zihin, asıl anının altına basitçe bir "den den (")" işareti koyar. Anlatıcının zihninde o güne dair oluşan tek hatıra şudur: "Ben yaşadığım bu olayı falan kişiye anlattım." Bu referansın içinde, o gün kurulan cümlelere, seçilen kelimelere veya atlanan detaylara dair spesifik bir kayıt yoktur. Üstelik beynin hafızayı yeniden çağırma (reconsolidation) kuralı gereği, anlatıcı ne zaman o sohbeti düşünse, zihin kestirme yola sapıp doğrudan asıl olayın tablosunu açar. Anlatıcının "Neden yanlış anlatmış olayım ki?" önkabulü, ağzından çıkan kelimeleri değil, zihnindeki o bozulmamış gerçeği görmesinden doğar.
Bilginin Laneti ve Dilin Sınırları
Bu biyolojik gerçeklik, işin içine iletişim girdiğinde felsefi bir trajediye dönüşür. Psikolojideki meşhur "Bilginin Laneti" kavramı, anlatıcının bu körlüğünü kusursuzca özetler: Bir şeyi bir kez bütünüyle yaşadığınızda, onu bilmemenin nasıl bir his olduğunu zihniniz bir daha asla tam olarak simüle edemez.
Anlatıcı, olayın bütün detaylarına, o anki havanın kokusuna ve kendi içsel duygusuna o kadar hakimdir ki; karşısındaki dinleyicinin bu manzaradan tamamen habersiz bir boşluk olduğunu unutur. Beş duyuyla yaşanmış üç boyutlu devasa bir evreni, dudaklardan dökülen çizgisel, dar ve sonlu kelimelere sıkıştırmaya çalışır. Wittgenstein'ın "Dilimin sınırları dünyamın sınırlarıdır" tespiti tam burada devreye girer. Anlatıcı, kelimelerin o devasa gerçeği taşımakta yetersiz kaldığını fark edemez; çünkü kendi zihni, dudaklarından dökülen eksik cümlelerin arkasındaki boşlukları, asıl tabloya bakarak anında doldurur. Ancak dinleyicinin zihninde o boşlukları dolduracak bir asıl tablo yoktur.
Fenomenolojik Ayrım: Güneş ve Gölgeler
Olayın gerçekliği ile aktarımı arasındaki bu uçurum, felsefenin en temel ayrımlarından biriyle, olayın "kendisi" ile "algılanan yansıması" arasındaki farkla ete kemiğe bürünür. Kant'ın tabiriyle olayın kendisi saf gerçeklik (Noumenon), ağızdan dökülen kelimeler ise sadece bir yansımadır (Fenomen). Anlatıcı, gerçeğe bizzat sahip olduğu için otoritenin kendisidir. Fakat konuşmaya başladığı an itibariyle ortaya sadece bir yansıma koyar. Dinleyici, saf gerçeğe asla ulaşamaz; o sadece bu yansımanın, yani kelimelerin alıcısıdır.
Platon'un mağara alegorisi bu ikiliği muazzam bir şekilde resmeder. Olayı yaşayan kişi, mağaradan çıkıp güneşi (gerçeği) bizzat gören kişidir. Dinleyici ise mağaranın içinde, sadece duvara yansıyan gölgeleri izleyen kişidir. İletişim, o gölgelerin şeklidir. Aylar sonra gölgelerin şekli tartışıldığında, güneşi gören kişi "Güneş kusursuzdu, o yüzden gölge de kusursuz olmalı" diyerek mağaradaki dinleyiciyi suçlar. Oysa güneşi gören kişinin gözü öylesine kamaşmıştır ki, duvardaki gölgeye hiç dikkatlice bakmamıştır. Mağaradan hiç çıkmamış olanın gölge (aktarım) hakkındaki şahitliği, gözü güneşe alışmış olanın şahitliğinden her zaman daha keskindir.
Dinleyicinin Süzgeci ve Mutlak Otoritenin Sarsılmazlığı
Elbette bu noktada iletişimin tek yönlü bir kargo işlemi olmadığı gerçeği karşımıza çıkar. Dinleyici duyduğu kelimeleri pasif bir ses kayıt cihazı gibi almaz; onları kendi geçmişi, değerleri ve kişisel algı süzgeçlerinden geçirerek kendi zihninde bir anlam inşa eder. Bu inşa süreci, dinleyicinin duyduklarını hafifçe bükmesine, kendi şemasına uydurmasına veya bazı vurguları yanlış yorumlamasına yol açabilir.
Ancak bu durum, dinleyicinin aktarım üzerindeki otoritesini asla sarsmaz. Neden mi? Çünkü dinleyici, o kelimeleri kendi süzgecinden geçirip ufak çarpıtmalar yapmış olsa bile, elinde o günkü aktarıma dair somut, tekil ve izole bir hatıra vardır. Onun zihninde sadece mağara duvarındaki o gölge mevcuttur. Anlatıcının zihninde ise gölgeye (aktarıma) dair hiçbir kayıt yoktur; o sadece "den den" işaretiyle tekrar güneşe bakmaktadır. Dinleyicinin hatırası kendi algısıyla hafifçe renklenmiş bir fotoğraf olabilir, fakat anlatıcının elinde aktarıma dair bir fotoğraf dahi yoktur. Tartışma olayın kendisi değil de aktarımı üzerine olduğunda, bir miktar çarpıtılmış bir kayıt, hiç var olmayan bir kayıttan daima üstündür.
Epistemik Otoritenin Devri ve Yeni Bir Uzlaşma
Olayları bizzat yaşayan şahıs, olayın gerçekliği konusunda tartışmasız en güvenilir kaynaktır. Ancak anlatıcının düştüğü devasa safsata, gerçeklik üzerindeki bu hak sahipliğinin, o gerçeğin aktarımını da otomatik olarak doğruladığını sanmasıdır. "Benim yaşadığım olayı benden iyi mi bileceksin?" çıkışı, bilginin kendisi ile bilginin kelimelere dökülmüş hali arasındaki farkı inkar etmektir.
Olayı kelimelere dökmeye başladığınız an, o devasa tablonun sadece kırpılmış köşelerini havaya bırakırsınız. İşte asıl ironi buradadır: Olayı yaşayan kişi, konuşmaya başladığı anda, aktarımın tam olarak ne olduğu konusundaki epistemik otoriteyi nüktedan bir şekilde dinleyiciye devretmiştir. Kelimeler havaya karıştığı an, onların ne olduğu ve nasıl anlaşıldığının yegane arşivi artık dinleyicinin hafızasıdır.
Bu çatışmayı inatlaşma sarmalından çıkarmanın tek yolu, konuyu evrensel bir insan zihni olgusu (Big Mind Theory) olarak kabullenmektir. Bu, kimin daha dürüst veya hafızasının daha güçlü olduğuyla ilgili bir ego savaşı değildir. Anlatıcıya gösterilmesi gereken şey; yalan söylediği değil, zihninin ne kadar kusursuz bir referans mekanizmasıyla gerçeği koruduğudur.
"Olayın asıl gerçeğini en iyi sen biliyorsun. Ancak zihnimiz kendi sözlerimizi ayrıca kaydetmez; sen şu an haklı olarak doğrudan o mükemmel orijinal anıya bakıyorsun. Benim zihnimde ise sadece o gün senin kurduğun cümleler var. Ben asıl gerçeği bilmiyorum, sadece duyduğumu hatırlıyorum."
Bu idrak, bir tarafın haklı çıkıp diğerinin yenildiği bir denklem yaratmaz. Aksine, insan iletişimi denilen o mucizevi ama bir o kadar da kusurlu köprünün doğasını kabul etmektir. Olayın asıl öznesi, olayın gerçeği konusunda mutlak otoritedir; ancak dinleyici, o gerçeğin dar kelime koridorlarından nasıl geçirildiğinin yeryüzündeki tek şahididir.

Tartışma tahtası yükleniyor...